Znaki Skautingu #2 – Epoki Skautingu

Niech zaś dla was, umiłowani, nie będzie tajne to jedno, że jeden dzień u Pana jest jak tysiąc lat, a tysiąc lat jak jeden dzień.
2P 3,8

Kiedy nadejdzie koniec świata? Takie pytanie zadawali sobie chrześcijanie do których swój drugi list skierował pierwszy papież, św. Piotr. W odpowiedzi wskazał na to, że z Bożej perspektywy czas nie ma tak istotnego znaczenia jak dla nas, jemu poddanych. Wieczność przenika teraźniejszość, czas przeszły owocuje przyszłym. Jednym z wniosków z tego płynących jest to, że chronologia jest mniej ważna niż jej skutki.

Ten ostatni wniosek przyświeca dzisiejszemu artykułowi, noszącemu tytuł:

EPOKI SKAUTINGU

Znakiem skautingu towarzyszącym jego epokom jest rysunek autorstwa Roberta Baden-Powella, przedstawiający skauta spoglądającego przed siebie.

Kiedy pytamy o swoją tożsamość, niemal intuicyjnie odnosimy się do naszej historii życia. Podobnie w przypadku rozważań na temat tego „kim są Skauci Europy w Polsce?”, czy nawet „kim jestem jako polski Skaut Europy?” nie można więc uniknąć pytania o naszą przeszłość.

Rozgałęziona historia Skautów Europy jest tutaj ujęta w formie czterech epok, z których 3 trwają do dzisiaj. Jest to oczywiście wybór subiektywny, ma on jednak na celu jak najszersze możliwe w jednym artykule spojrzenie na to, jak poszczególne etapy historii skautingu przenikają naszą codzienność obecnie.

EPOKA ŹRÓDEŁ

Życie Roberta Baden-Powella

22 lutego 1857 roku w Londynie przyszedł na świat Robert Stephenson Smyth Baden-Powell. Był synem profesora teologii i geometrii Uniwersytetu Oxfordzkiego Baden Powella oraz Henrietty z domu Grace, matki dziesięciorga dzieci, poświęcającej się dodatkowo pracy charytatywnej w londyńskim szpitalu dla ubogich. W wieku 3 lat zmarł jego ojciec, matka zmieniła wówczas nazwisko swoje i dzieci na Baden-Powell, na jego pamiątkę.

Swoje pierwsze przygody młody Robert Baden-Powell przeżywał m. in. w gąszczu Hyde Parku w Londynie, czy wśród przecinających całą Anglię rzek, którymi wielokrotnie spływał razem ze starszymi braćmi. Po ukończeniu college’u Charterhouse B-P (taki przydomek otrzymał w tym czasie), wstąpił do akademii wojskowej w Sandhurst, następnie został przydzielony do jednostki kawalerii, 13. pułku huzarów, stacjonującego w Indiach.

Jako wojskowy Robert Baden-Powell stacjonował oprócz Indii m.in. w Afganistanie i Afryce Południowej. W tym ostatnim rejonie na przełomie 1899 i 1900 roku, podczas Wojny Burskiej, dowodził oblężonym miastem Mafeking, broniąc go przez 217 dni, aż do przybycia odsieczy. Przyniosło mu to ogromną sławę i awans na generała. W 1903 r. został inspektorem kawalerii na terenie całego Imperium Brytyjskiego.

W 1907 r. generał Robert Baden-Powell złożył wniosek o zwolnienie ze służby Wojskowej. Zebrane przez całe bogate w przygody życie doświadczenia pozwoliły mu wówczas na wcielenie w życie planu, który od dawna dojrzewał w jego głowie – stworzenia organizacji, która miała wesprzeć młodzież w pełnowymiarowym rozwoju i wychowaniu. Skautingu.

***

Zanim słowo „skauting” zostało nazwą młodzieżowego ruchu wychowawczego, oznaczało jedynie nazwę rodzaju jednostek wojskowych, tłumaczoną jako „zwiad”. Na początku swojej kariery wojskowej w Indiach, jeszcze jako porucznik, Robert Baden-Powell dowodził takimi jednostkami, formując je w system małych grup. To doświadczenie przekłada się do dzisiaj na nasz system zastępowy. Podobnych bezpośrednich odniesień w pedagogice skautowej do życiorysu Roberta Baden-Powella jest mnóstwo. Przykładem może być np. współtworzony przez niego teatr wojskowy, który organizował w kantynie żołnierskiej coś, co dzisiaj nazwalibyśmy intuicyjnie wieczorami ekspresji. Jego życiorys jest również źródłem mnóstwa słów i gestów, którymi posługujemy się na co dzień. Kraal oznacza np. nazwę wioski Zulusów. Podawanie lewej ręki na powitanie to gest rozpoznawczy klanu wojowników „Krobosi” wewnątrz plemienia Aszanti, mieszkającego na terenach dzisiejszej Ghany. Kudu jest to gatunek antylopy, której róg używany do sygnalizacji otrzymał od wojowników plemienia Matabele, natomiast Iziqu – nazwa naszyjnika wodza Zulusów Dinizulu, którego drewniane elementy służyły jako oznakę skautmistrzostwa – tzw. „wood badge”.

Założenie skautingu

Jeszcze jako dowódca wojskowych jednostek skautów Robert Baden-Powell napisał książkę Aids for Scouting, służącej za podręcznik wojskowy. Ku zdziwieniu samego autora został on niezwykle popularny wśród młodzieży brytyjskiej, odtwarzającej metody zwiadu w ramach gier i zabaw. Doświadczenia życiowe oraz współpraca z młodzieżą przy obronie miasta Mafeking, jak również doświadczenia wielu kultur i próby nawiązania z nimi pokojowych relacji mimo bycia żołnierzem, zaowocowały u B-P pragnieniem stworzenia ruchu młodzieżowego rozwijającego człowieka w duchu braterstwa. Za datę stworzenia skautingu w tym znaczeniu uznaje się rok 1907, w którym Robert Baden-Powell zorganizował „eksperymentalny” obóz na wyspie Brownsea dla młodzieży angielskiej. Odniósł on ogromny wychowawczy sukces. Był to kamień wieńczący budowlę doświadczeń, których owocem stał się zbiór gawęd służących za fundament ruchu skautowego – Skauting for Boys.

To właśnie tam znajdują się opisy zasad, symboli, metod i technik stosowanych do dzisiaj w ramach ruchu skautowego. Należą do nich m.in. prawo skautowe, opisy obrzędów, opis lilijki z hasłem be prepared jako symbolu ruchu, system zastępowy czy techniki puszczańskie, obozowe i ratownicze.

Była to iskra, która wzbudziła pożar w sercach młodzieży na całym świecie. Dzięki licznym tłumaczeniom i przykładom skauting zaczął rozrastać się na wszystkie kontynenty. Wymiernym tego owocem było pierwsze Jamboree zorganizowane w Londynie w 1920 r., w którym uczestniczyli skauci z 34 krajów. Zgodnie obwołali oni swojego założyciela Naczelnym Skautem Świata – Chief Scout of the World.

W opisie rozwoju ruchu skautowego nie można pominąć również rozwoju nurtu żeńskiego, zwanego przewodniczkami, guides. Od 1916 r. na jego czele stała Olave Baden-Powell, żona generała Roberta Baden-Powella.

Rozwój sięgał również poza granice wiekowe pierwszych adresatów skautingu. Skauci poniżej 12 r. ż. zostali nazwani wilczkami (cubs), realizując metodę wychowawczą w baśniowej fabule Księgi Dżungli Rudyarda Kiplinga. Jako ostatni element metody powstała natomiast gałąź wędrowników – rovers.

Skauting katolicki

W 1919 r. szkocki ziemianin podarował ruchowi skautowemu posiadłość Gilwell Park pod Londynem. Stała się ona centrum rozwoju instruktorskiego skautingu, gdzie obozy szkoleniowe dla drużynowych prowadził sam generał Robert Baden-Powell. Założenia obozów z Gilwell zostały opisane w książeczce Aids to scoutmastership, tłumaczonej na język polski jako Wskazówki dla skautmistrzów.

We Wskazówkach jako cel wychowania skautowego prezentowane jest kształtowanie cnót obywatelskich. Choć w opisującej styl wędrowniczy Wędrówce do sukcesu z 1922 r. Baden -Powell poświęca jeden z rozdziałów „rafie niereligijności”, ogólny rozwój człowieka w metodzie skautowej w życiu osobistym jest raczej ukierunkowany na szeroko rozumiane cnoty niż konkretną duchowość.

Być może to było jednym z powodów dla którego Kościół katolicki odnosił się początkowo do skautingu z ciekawością, ale i dystansem. Nie był jednak obojętny wobec jego fenomenu. Świadectwem tego może być zgoda wyrażona przez hierarchów Kościoła we Francji oraz bezpośrednich przełożonych z Towarzystwa Jezusowego wobec o. Jakuba Sevin, który postanowił zbadać u źródeł ideę stojącą za dziełem ruchu skautowego.

O. Jakub Sevin SJ, zafascynowany skautingiem, udał się do Wielkiej Brytanii, gdzie poznał Roberta Baden-Powella. Uczestniczył również w obozie skautmistrzowskim w Gilwell. Niesamowita głębia stojąca w idei skautowej w połączeniu z duchowością jezuity, zaowocowała stworzeniem przez niego w 1920 r. Skautów Francji – pierwszej katolickiej organizacji skautowej.

Jakub Sevin do 4 cnót stawianych przez Roberta Baden-Powella za cel skautingu, czyli zdrowia, zmysłu praktycznego, kształtowania charakteru i służby bliźniemu, dodał 5 cel. Boga.

„Dodał cel” nie wyczerpuje znaczenia tego co uczynił dla metody skautowej francuski jezuita. Można odważnie stwierdzić, że wypełnił ją wiarą, jako cel stawiając coś więcej niż ziemskie szczęście dobrego obywatela. Położył poprzeczkę wyżej uznając, że skauting może zostać również drogą do świętości.

EPOKA SKAUTINGU W POLSCE

Początki skautingu w Polsce

Nasza ojczyzna, tak bardzo doświadczona trudem utraty niepodległości i walki o nią, nie została pozbawiona fenomenu ruchu założonego przez generała Roberta Baden-Powella.

W 1907 r., czyli roku obozu z Brownsea i wydania Skautingu dla chłopców, uznawanego za początek skautingu, Polska znajdowała się pod zaborami – rosyjskim, niemieckim i austriackim. Większość ruchów młodzieżowych była więc wtedy związana nie tylko z kwestiami społecznymi ale również pracą na rzecz niepodległości. Spośród tych organizacji dla tożsamości skautowej trzy z nich odegrały najistotniejszą rolę. Były to „Zarzewie”, „Sokół” i „Eleusis”.

„Zarzewie” powstało w 1909 roku. Jego pełna nazwa brzmiała „Organizacja Młodzieży Niepodległościowej” i wywodziła się ze środowiska Związku Młodzieży Polskiej (ZET), działającym we wszystkich trzech zaborach od lat 80-tych XIX wieku. „Zarzewie” prowadziło dla swoich członków szkolenia wojskowe, zajęcia w terenie oraz grupy samokształceniowe.

„Sokół” to powstałe w 1867 r. we Lwowie Towarzystwo Gimnastyczne. Łączyło ono umiejętnie wychowania fizyczne z wartościami patriotycznymi. Od 1910 r. w „Sokole” były tworzone również tzw. „drużyny sokole” o charakterze wojskowym, czerpiące inspirację pracy metodycznej m.in. ze skautingu.

„Eleusis” to założona we Lwowie w 1903 r. organizacja abstynencka. Jej członkowie, zwani „elsami”, składali śluby poczwórnej wstrzemięźliwości – od alkoholu, tytoniu, hazardu i rozpusty.

We wszystkie te trzy organizacje zaangażowany był student Politechniki Lwowskiej Andrzej Małkowski. Wszystkie te trzy organizacje odegrały istotny wpływ na jego drodze rozwoju osobistego i… skautowego. W 1911 r. za karę za spóźnienie na spotkanie „Zarzewia” przetłumaczył on po raz pierwszy na język polski „Skauting dla chłopców”. Była to niezwykle inspirująca „pokuta”. 22 maja 1911 r. wydał rozkaz tworzący pierwsze lwowskie drużyny skautowe – 2 męskie i jedną żeńską. Swoje tłumaczenie „Skautingu dla chłopców” opublikował jako „Skauting jako system wychowania młodzieży”. Również w 1911 r. stworzył dwutygodnik „Skaut”.

Andrzej Małkowski w 1912 r. wprowadził do prawa skautowego zasady abstynencji od alkoholu i tytoniu, co było owocem jego doświadczeń w organizacji „Eleusis”. W 1913 r. był głównym organizatorem wyprawy polskich skautów na III Wszechbrytyjski Zlot Skautowy w Birmingham. Mimo, że Polski nie było wtedy na mapie nad polską częścią obozu powiewała białoczerwona flaga. 1913 r. stanowił również istotną datę w jego życiu prywatnym – była to data jego ślubu z Olgą Drahonowską, współorganizującą z nim ruch skautowy w nurcie żeńskim.

Prowadzone przez Andrzeja Małkowskiego czasopismo „Skaut” było pierwszym miejscem w którym, 1 marca 1914 r., zmieniono nazewnictwo skautowe. Słowo „skaut” zostało od tej pory w Polsce zastąpione słowem „harcerz”. Było to owocem pracy Eugeniusza Piaseckiego i Mieczysława Schreibera, którzy w publikacji „Harce młodzieży polskiej” oprócz słowa „skaut” zmienili również nazwy jednostek na znane nam dotychczas w Polsce: „zastęp”, „hufiec”, czy „chorągiew”.

Wezwanie „bądź gotów”, w polskim ruchu skautowym zostało, również w tym okresie, zastąpione przez „Czuwaj!”. Wreszcie, jako zwycięzca konkursu na odznakę skautową, na piersiach harcerzy w Polsce pojawił się krzyż harcerski autorstwa ks. Kazimierza Lutosławskiego.

W 1913 r. w „Skaucie” ogłoszono przepisy dotyczące ujednolicenia umundurowania. Składało się ono wtedy z „kapelusza zielonopopielatego, takiej lub oliwkowobrązowej bluzy z naramiennikami i kieszeniami na piersiach, spodni krótkich popielatych lub khaki”.

Spostrzegawczy czytelnik ma szansę zauważyć, że powyższe wydarzenia miały miejsce głównie w zaborze austriackim. Skauting rozwijał się jednak również na ziemiach innych zaborów. Szczególną postacią istotną dla zaboru rosyjskiego był ks. Jan Mauersberger, który w 1916 r. doprowadził do zjednoczenia jednostek skautowych w tym zaborze w Związek Harcerstwa Polskiego i został jego pierwszym komendantem.

W 1918 r. Polska odzyskała niepodległość po 123 latach niewoli. Nie był to jednak koniec walk o jej utrzymanie. Drużyny skautowe czynnie zaangażowane zarówno w walkę jak i służby pomocnicze zarówno w trakcie I wojny światowej jak i wojny polsko-bolszewickiej, po jej zakończeniu mogły odetchnąć. Na przełomie 1920 i 1921roku. odbył się w Warszawie I Zjazd Walny ZHP podczas którego doprowadzono do końca proces jednoczenia harcerstwa na ziemiach Polskich.

Harcerstwo w Polsce po odzyskaniu niepodległości

Odzyskanie niepodległości w 1918 r. wywołało euforię wolności. Związane było również z niezwykle odpowiedzialnymi zadaniami jednoczenia ojczyzny dotychczas podzielonej przez zaborców. Harcerze w całej Polsce brali aktywny udział nie tylko we własnej formacji, ale również w ambitnych zadaniach stojących przed Polakami. Było również niesamowicie popularne. Świadczyć może o tym liczba członków ZHP, która w 1921 r. wynosiła 48.239 osób, a już w 1930 – 63.705 osób.

1924 r. w Warszawie i Świdrze odbył się pierwszy I Zlot Narodowy Harcerzy. Kolejny miał miejsce w 1929r. w Poznaniu. Największy ze zlotów przed II wojną światową odbył się w 1935 r. w Spale. Brało w nim udział ponad 26 tysięcy harcerek i harcerzy.

We wspomnianej wcześniej adaptacji nazewnictwa skautowego nie można pominąć również źródeł zmiany słowa „wilczek” na „zuch”. Jeszcze w 1917 r. ks. Jan Mauersberger przedstawił referat o „związku zuchów”. Natomiast pierwsza Konferencja Kierowniczek Pracy Zuchowej odbyła się w Lubowidzu pod Lidzbarkiem w lipcu 1927 r. Jedną z istotniejszych ról w pracy nad metodą zuchowa odegrał Aleksander Kamiński, późniejszy autor „Kamieni na szaniec”.

Próbę recepcji skautingu katolickiego na grunt polski, będącego echem m.in. kontaktów z o. Jakubem Sevin, podjął Stanisław Sedlaczek, jeden z najwybitniejszych instruktorów harcerskich. Pisał on: „nie wszystko, co skauting przyniósł, należycie zrozumiano w Polsce i nie wszystko, co w nim tego warte przyswoiło sobie harcerstwo. (…). Stanowisko skautingu angielskiego do religii może zadowolić wierzącego protestanta, może tolerować je katolik, ale nie jest to stanowisko katolickie. Jakież jest stanowisko katolickie? Nie trzeba go daleko szukać: mamy je u Scouts de France. (…).Jeżeli chcemy być katolikami, musimy dbać o to, by żyć życiem nadprzyrodzonym, być żywymi członkami mistycznego Ciała Chrystusa. Tu do skautingu Baden-Powellowskiego narody katolickie i katolicy w ogóle muszą wprowadzić poważną korektę – i zrobili to Scouts de France” (S. Sedlaczek, ze wstępu do polskiego wydania książki Henri Bouchet’a „Skauting i indywidualność”, Lwów – Warszawa 1938).

II Wojna Światowa

1 września 1939 r. atakiem Niemiec na Polskę rozpoczęła się II wojna światowa. Jej dramatyczny czas, pełen z jednej strony zbrodni narodów poddanych totalitarnym reżimom, z drugiej ogromnego bohaterstwa przeciwstawiającym im się państwom, społeczeństwom i pojedynczym ludziom, nie oszczędził niestety harcerstwa w Polsce ani skautingu na całym świecie.

Jeszcze w 1939 r., w trakcie kampanii wrześniowej, wytworzone struktury Pogotowia Wojennego Harcerek i Pogotowia Wojennego Harcerzy włączały się w służbę pomocniczą w obronie ojczyzny. 27 września 1939 r., w przeddzień kapitulacji Warszawy, w mieszkaniu przy ul. Noakowskiego 12, odbyło się spotkanie czołowych instruktorów harcerskich, w trakcie którego postanowiono kontynuować działalność ZHP w ramach konspiracji. Naczelniczką Organizacji Harcerek (OH) kryptonim „Bądź Gotów”, zmieniony później na „Związek Koniczyn”, została Józefa Łapińska. Naczelnikiem Organizacji Harcerzy o kryptonimie „Szare Szeregi” – Florian Marciniak.

Początkowo nie planowano włączać do działalności konspiracyjnej dzieci i młodzieży. Warunki wojenne stopniowo jednak zmieniły to nastawienie. W 1942 r. był już ustalony podział ZHP na trzy grupy wiekowe: „Zawiszaków” (12-14 lat), Bojowe Szkoły (15-17 lat) oraz Grupy Szturmowe (powyżej 17 lat). „Zawiszacy” prowadzili pracę harcerską w warunkach konspiracyjnych – uczestniczyli w zbiórkach, szkoleniach, a czasem nawet biwakach i obozach. „Bojowe Szkoły” przechodziły wstępne szkolenie wojskowe i udzielali się w ramach tzw. „małego sabotażu” – malowanie antyniemieckich haseł na murach, rozrzucanie ulotek, niszczenie symboli okupanta. „Grupy Szturmowe” podporządkowane były organizacyjnie Kierownictwu Dywersji i strukturom terenowym Armii Krajowej.

Mimo włączenia w działalność walki z okupantem, kierownictwo ZHP podkreślało jej tymczasowy charakter, zaznaczając znaczenie pracy wychowawczej. Program wychowawczy czasu okupacji nosił kryptonim „Dziś – Jutro – Pojutrze”.

„Dziś” – oznaczało aktywną walkę w trakcie okupacji. „Jutro” – to udział w planowanym na koniec okupacji powstaniu zbrojnym. „Pojutrze” – pracę na rzecz odbudowy wyzwolonej Polski.

27 października 1939 r. powstała organizacja Harcerstwo Polskie, kryptonim „Hufce Polskie”, kierowana przez Stanisława Sedlaczka, do czasu jego aresztowania i śmierci w 1941 r. Skupiała ona instruktorów nurtu „katolicko-narodowego”, którzy oddzielali pracę wychowawczą od struktur Polskiego Państwa Podziemnego. Nie oznaczało to jednak braku zaangażowania dorosłych instruktorów w walki z okupantem, czego świadectwem może być batalion „Gustaw” walczący w ramach Powstania Warszawskiego.

Od 1 sierpnia 1944 r. przez 63 dni trwała najdłuższa bitwa II wojny światowej – Powstanie Warszawskie. Podczas tej niezwykłej, nieraz ponadludzkiej próby, w ramach jednostek powstańczych istotną rolę odegrały bataliony harcerskie – „Zośka” i „Parasol”. Swój wkład nieśli też młodsi członkowie Szarych Szeregów – jako łącznicy, czy w ramach Harcerskiej Poczty Polowej.

Powojenny kryzys harcerstwa w Polsce

Mimo zdania z wyróżnieniem egzaminu w godzinie próby polscy harcerze, podobnie jak reszta Polaków, doświadczyli niesprawiedliwości reżimu komunistycznego po II wojnie światowej.

Pierwsze lata po wojnie nastąpiła eksplozja rozwoju harcerstwa. Jeszcze w 1945 r. na skale masową i w sposób spontaniczny organizowały się zastępy, drużyny i hufce harcerskie. Mimo, że nad odnowionym ZHP od początku chcieli przejąć kontrolę przedstawiciele władz komunistycznych, początkowo nie miało to realnego przełożenia na pracę poszczególnych jednostek, które działały zgodnie z ideałami przedwojennymi, służąc Bogu, Polsce i bliźniemu.

Niestety już w 1948 r. pod naciskiem Związku Radzieckiego władze komunistyczne zaczęły napierać na proces przejmowania organizacji młodzieżowych i wychowawczych. 21 lipca 1948 r. powstał komunistyczny Związek Młodzieży Polskiej (ZMP), który zaczął przejmować władze instruktorskie w ZHP. Prześladowali oni wszelkie przejawy „badenpowellizmu”. Jednocześnie towarzyszyło temu usuwanie ze struktur przedwojennych instruktorów. Symbolem tego procesu stało się zwolnienie z ZHP Aleksandra Kamińskiego, 15 czerwca 1949 r. Od 2 sierpnia 1950 r. rozpoczęto wcielanie struktur ZHP do ZMP.

Organizacja Harcerska ZMP, jaką nazwę przybrały struktury ZHP w ramach komunistycznej organizacji, zgodnie z zaleceniami stalinowskich władz miała charakter masowy. Została podporządkowana administracji oświatowej i komitetom Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Jej nadanym przez partię zadaniem stała się indoktrynacja komunistyczna młodzieży.

Po śmierci Józefa Stalina w marcu 1953 r., reżim komunistyczny zaczął się zmieniać, na rzecz stopniowego wycofywania się z polityki terroru i represji. W grudniu 1956 r., na tzw. Zjeździe Łódzkim, działacze komunistyczni zdecydowali o ponownym usamodzielnieniu się ZHP. Mimo przeświadczenia komunistów, że będzie to jedynie niewielka zmiana nazewnictwa, powrót do tradycyjnych struktur, mundurów i metod pracy spotkał się z entuzjazmem społeczeństwa, które oddolnie ponownie realizowało tradycje harcerstwa przedwojennego.

W 1970 r. nowym I sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR został Edward Gierek. Pod jego rządami ZHP, do tej pory działające niejako w rozdwojeniu – centralnych władz komunistycznych i oddolnych wiernych tradycji harcerskiej inicjatyw społecznych – przyjął program wychowania młodzieży szkół średnich o nazwie „Harcerska Służba Polsce Socjalistycznej”. Po reformie administracyjnej w 1975 r. w każdym z nowych 49 województw ulokowano odgórnie chorągiew ZHP. Struktury Związku zostały powiązane jeszcze ściślej z systemem oświaty. Celem ograniczenia autonomii drużyn, akcje jednostek zastąpiono centralnymi alertami naczelnika ZHP.

Ruch Zawiszacki

Przełomowym wydarzeniem w historii Kościoła, świata, Europy i Polski był wybór Jana Pawła II na Stolicę Piotrową 16 października 1978 r. W przypadku naszej ojczyzny znaczenie tego faktu zostało pogłębione przez jego I pielgrzymkę do Polski z 1979 r. Słowa „Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi.” wypowiedziane 2 czerwca 1979 r. na placu Zwycięstwa w Warszawie, w istocie sprowadziły do naszego narodu Ducha Bożego. Wymiernym świadectwem Jego działania było powstanie w sierpniu 1980 r. Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Na tej bazie poruszenia społecznego i odnowy ducha, skorzystał również ruch harcerski.

28 września 1980 r. w Warszawie doszło do powołania Kręgu Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego. Na bazie tego kręgu, w kwietniu 1981 r. część środowisk harcerskich z Warszawy i Lublina wystąpiła z ZHP tworząc Niezależny Ruch Harcerski (NRH). Jednym z jej członków był lubelski szczep „Zawisza”.

13 grudnia 1981 r. w Polsce wprowadzono Stan Wojenny. Była to reakcja władz komunistycznych na przełom „Solidarności”. Władze komunistyczne próbowały ponownie opanować wszystkie sfery społeczne, w tym harcerskie.

W Lublinie w dniu 28 lutego 1982 r. część instruktorów i harcerzy lubelskiego szczepu „Zawisza” postanowiła kontynuować działalność pod opieką Kościoła Katolickiego, w ramach duszpasterstwa liturgicznej służby ołtarza (ministrantów). Kilka miesięcy później dołączyły harcerki tworząc Duszpasterstwo Dziewcząt Przewodniczek (oba nurty, męski i żeński, połączyły się formalnie w 1987 roku). W ten sposób powstał Ruch Zawiszacki, określany początkowo jako „Harcerska Służba Liturgiczna” lub „Harcerski Ruch Liturgiczny”. Stanowił on najliczniejsze niezależne środowisko harcerskie w Polsce w latach 80-tych (osiągając liczbę ok. 1000 członków, harcerek i harcerzy). Ruch działał głównie w diecezji lubelskiej (Lublin, Puławy, Kraśnik, Nałęczów, Biłgoraj, Zamość), ale w 1986 r. powstała drużyna (później szczep) w Radomiu, utworzone przez Tomasza Szydło.

Jako swoją odznakę Ruch przyjął lilijkę skautową ze znakiem „Veritas Vincit” na tarczy herbowej. Już w 1983 r. została wprowadzona własna redakcja Prawa Harcerskiego, a w 1984 r. Ruch wprowadził własne mundury, odróżniające się od używanych przez oficjalne harcerstwo.

EPOKA SKAUTINGU EUROPEJSKIEGO

Narodziny Skautów Europy

1 listopada 1956 r. około 30 szefów skautowych z Francji i Niemiec zebrało się przy ul. Macchabeusstrasse w Kolonii. Podczas spotkania postanowili… odnowić zniszczoną wojną i podziałami Europę.

Jako, że zadanie było dość ambitne, postanowili oprzeć je na solidnym fundamencie. Wybrali na niego Jezusa Chrystusa.

Mimo, że wywodzili się z różnych narodów – Niemiec i Francji – mimo, że należeli do różnych wspólnot chrześcijańskich – katolickiej, protestanckiej i prawosławnej – wypracowali ramy nowej organizacji.

Nazwali ją „Federacją Skautingu Europejskiego”. Jej celem miało być „praktykowanie skautingu wedle reguł Baden-Powella, wpisując go w ideę europejską i opierając na podstawach chrześcijańskich, postulujące jedność Europy.”

Jako symbol wybrali czerwony krzyż zakonu szpitalnego św. Jana z Jerozolimy z wpisaną złotą lilijką. Opracowali również zrąb wspólnego ceremoniału Tekst roty przyrzeczenia zawierał również słowo „Europa”.

Oprócz tego przyjęta została wspólna naszywka oraz flaga, czyli sztandar pierwszych Skautów Europy. Wreszcie szefowie podjęli też decyzję o kontynuowaniu pełnego wychowania chłopców i dziewczynek, w ramach którego należą oni do jednego ruchu, jednak w osobnych jednostkach.

Po spotkaniu w Kolonii, pomimo entuzjazmu młodych szefów i szefowych, rozwój ruchu wymagał wytężonej pracy. W roku 1956 FSE liczyło jedynie pół tuzina drużyn w Niemczech (Kolonia, Munster, Hanower) oraz drużynę w Paryżu.

W 1957 r. dochodzi do przyjęcia dyrektoriatu religijnego, przetłumaczonego z niemieckiego tekstu „Reguły życia kościelnego”. Tekst ten precyzował kwestie duchowe u Przewodniczek i Skautów Europy.

Latem 1957 r. rozpoczęły się pierwsze obozy tej skromnej organizacji, grupujące dwie, lub trzy drużyny niemieckie i francuskie.

Rok 1958 jest zapamiętany wśród Skautów Europy z Francji przede wszystkim z powodu pewnego zabawnego faktu. Jeden drużynowy, o bardzo przedsiębiorczej naturze, publikuje statuty federalne 1 lipca 1958 roku. Dorośli sami nie stwierdzili, jakoby było warto stowarzyszenie francuskie deklarować, jak jest to w zwyczaju francuskim, zatem on wziął sprawy w swoje ręce. Dorośli szefowie, reagując na to wydarzenie, opublikowali w Oficjalnym Dzienniku Republiki Francuskiej dokument deklarujący powstanie stowarzyszenia, a jednocześnie anulujący wszystkie poprzednie, czytaj akt tego impertynenta.

Lata mijają, federacja rozrasta się powoli. Gdy w roku 1962 rozpoczyna się Sobór Watykański II federacja ma już wypracowany własny statut i szczegółowe dyrektorium religijne. W tym samym roku rozwój federacji nagle nabiera tempa. Przede wszystkim ma miejsce przyłączenie bretońskiej grupy Bleimor, pochodzącej ze Skautów Francji, a przybyłej do stowarzyszeni francuskiego w ślad za Pierrem i Lucienne Geraud-Keraod. Była to drużyna chłopców, drużyna dziewcząt oraz kilka samodzielnych zastępów z Bretanii. Wraz ze swoimi liderami, to środowisko miało decydujący wpływ na dynamiczny rozwój stowarzyszenia Skautów Europy we Francji i całej FSE.

14 grudnia 1962 odbywa się Zgromadzenie Generalne Skautów Europy we Francji, odpowiednik naszego sejmiku. Claude Pinay został wybrany naczelnikiem i przewodniczącym, natomiast Pierre Geraud-Keraod sekretarzem generalnym stowarzyszenia francuskiego. W marcu 1963 Gerard Magne podjął się prowadzenia czasopisma stowarzyszenia oraz wziął na siebie odpowiedzialność za formację szefów. Marice Ollier otrzymał zadanie dbać o wygląd graficzny gazetki oraz rozwinąć zalążki centrum krajowego.

W 1963 r. FSE ma 500 członków w Niemczech ( z których 50% stanowią katolicy i 50% luteranie), 350 we Francji, 250 w Belgii i 150 w Wielkiej Brytanii. W ten sposób osiąga wreszcie ponad 1000 skautów i przewodniczek. Ta liczba była niejako obietnicą dalszego rozwoju dla tysięcy zapalonej do tej idei młodzieży, na wszystkich szlakach Europy.

Również w 1963 roku komisarz federalny, pochodzący z Belgii ojciec Joseph Timmermans, powołuje w Paryżu w dniach 1-2 lutego Radę Federalną. Celem tej Rady było uregulowanie życia międzynarodowego i zharmonizowanie współpracy stowarzyszeń.

Nie należy zapominać, że równolegle do Skautów Europy we Francji funkcjonują Skauci Francji. Ruch założony w 1920 r. przez o. Jakuba Sevin, zaczął jednak nieco rozmywać własną metodę. W 1964 r. zaproponował „rewolucję pionniers-rangers”, która zmieniła przedział wiekowy wśród skautów i przewodniczek, wprowadzając rangersów (12-14 lat) i pionierów (14-17 lat). Spotkało się to falą krytyki wewnątrz samego stowarzyszenia.

W listopadzie 1966 r. FSE obchodzi swoje 10-lecie. W spisie z 1967 liczy 2150 chłopców i dziewcząt, z czego 1550 jest Francuzami. Z tej okazji zostaje wystosowany, skierowany głównie do rodziców oraz parafii, list: „Aby nasz skauting był żywy”. Prezentuje Federację Skautingu Europejskiego jako receptę na pogłębiający się kryzys skautingu.

W 1969 Federacja Skautingu Europejskiego odnotowuje kolejny wzrost, choć głównie we Francji. Stowarzyszenie belgijskie liczy wtedy 200 członków, niemieckie 258, brytyjskie deklaruje 1041, a nowo założone holenderskie 58, francuskie tymczasem już 4009 członków, czyli 72% wszystkich Skautów Europy. Na początku roku 1972 Skauci Europy we Francji otwierają własną siedzibę oraz składnicę „Carrick”.

Rozwój Skautów Europy

W roku 1973 dochodzi do nawiązania kontaktów z Włochami i Szwajcarią. Powoli, niesiona entuzjazmem, organizacja się rozwija. W marcu 1974 nastąpiło nawiązanie pierwszych kontaktów w Quebeku. Jednak chyba najistotniejszym wydarzeniem tego dziesięciolecia był dla Skautów Europy rok święty 1975. Skauci Europy są jedną z 3 organizacji skautowych organizujących z tej okazji pielgrzymkę do Rzymu. Ku ich zaskoczeniu słowa pozdrowienia w trakcie przemowy kieruje do nich… papież Paweł VI. „Jest tutaj pielgrzymka Przewodniczek i Skautów Europy, wiedzcie, że jesteście zawsze dla nas prawdziwymi przyjaciółmi. Pokładamy w was wielkie zaufanie, w waszą pracę, waszą organizację i ducha skautowego. Niech Bóg was błogosławi! Dajcie świadectwo o obchodach jubileuszu, w których uczestniczyliście, dajcie świadectwo wierności Chrystusowi i stałej wierności wobec Niego i Jego nauczania”.

Kolejne lata przynoszą dalszy stopniowy rozwój Federacji, ze stowarzyszeniem z Francji na czele. 1 maja 1978 r. zatrudnia ono Jaques’a Mougenot by rozwinął sieć samodzielnych zastępów. Przez 11 lat prowadzenia sieci samodzielnych zastępow „Pajęczarnia” założył on 450 zastępow, ktore dały początek 83 drużynom. Na arenie międzynarodowej do Federacji dołącza stowarzyszenie hiszpańskie. Również w 1978 r. w grocie w Lourdes pierwszy raz rozbrzmiewa okrzyk federacji – „Ad Mariam Europa!”.

W Rzymie, 4 lutego 1979 r., podczas wizyty w parafii przy Bazylice Świętego Krzyża w Jeruzalem, na terenie której była siedziba stowarzyszenia włoskiego, papież Jan Paweł II wygłasza serdeczną przemowę do Przewodniczek i Skautow Europy, których w Rzymie działa już 2400.

W 1980 r. FSE otrzymuje status doradcy przy Radzie Europy. W tym też roku liczba członków federacji sięgnęła progu 46 tysięcy. Na tą liczbę składało się 2200 katolików i 487 protestantów niemieckich, 392 Belgów, 3442 Kanadyjczyków, 1787 Hiszpanów, 29646 Francuzów, 7800 Włochów, 400 Luksemburczyków, 175 Holendrów i 280 Portugalczyków.

W kolejnych latach Federacja rozrastała się na kolejne kraje i kontynenty, nieustannie kierując się ideałami przyświecającymi ambitnym założycielom z Kolonii oraz wcielając w życie pełnowymiarową metodę pedagogiczną.

EPOKA 30-LECIA

SHK „Zawisza”

Dopiero upadek komunizmu w 1989 r. spowodował, że w Polsce znowu możliwa była normalna, niekrępowana działalność społeczna. W tych okolicznościach instruktorzy Ruchu Zawiszackiego powzięli decyzję o nadaniu mu ram formalnych poprzez powołanie stowarzyszenia.

W dniu 2 grudnia 1989 r. odbył się I Sejmik Krajowy, na którym podjęto uchwałę w sprawie przekształcenia Ruchu w Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego „Zawisza”. Jednocześnie Sejmik zwrócił się do Biskupa Lubelskiego o zaaprobowanie charakteru Stowarzyszenia jako organizacji katolickiej oraz wyznaczenie asystenta kościelnego. Naczelnikiem Stowarzyszenia został wybrany Michał Bobrzyński, dotychczasowy przewodniczący Ruchu, założyciel szczepu „Zawisza”.

Wybrana na Sejmiku Rada Harcmistrzowska (Naczelna) przyjęła w grudniu 1989 r. Deklarację Ideowo — Programową, w której zostało podkreślone, że Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego „Zawisza” „pragnie być organizacją katolicką, to znaczy, że skupiając członków Kościoła pragnie, działając w łączności z hierarchią, uczestniczyć w realizacji zbawczej misji Kościoła, szczególnie na polu wychowania i religijnej formacji dzieci i młodzieży”, oraz, że „jako organizacja harcerska, czuje się spadkobiercą i kontynuatorem całej, sięgającej 1911 roku tradycji skautingu i harcerstwa w Polsce”.

Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego „Zawisza” zostało zarejestrowane przez Sąd Wojewódzki w Lublinie w dniu 10 kwietnia 1990 r., jako pierwsza (odrębna od ZHP) organizacja harcerska po II Wojnie Światowej.

Wstąpienie do Skautów Europy

Biuro Federalne FSE od początku lat 90-tych podejmowało próby powołania nowego stowarzyszenia Skautów Europy w Polsce. W maju 1992 r. trzech instruktorów Stowarzyszenia (razem z kilkudziesięcioma przedstawicielami innych polskich organizacji harcerskich), na zaproszenie Komisarza Federalnego wzięło udział w Sejmiku organizacji francuskiej w Randol. Jednym z tych instruktorów był Zbigniew Minda z Radomia. Doszło tam do rozmów pomiędzy przedstawicielami Biura Federalnego a przedstawicielami Stowarzyszenia Harcerstwa Katolickiego „Zawisza”, które zaowocowały nawiązaniem roboczych kontaktów. Szczególnie środowisko radomskie, dzięki świadectwu Zbigniewa Mindy, z entuzjazmem podeszło do idei włączenia SHK „Zawisza” do wspólnoty Skautów Europy. Pół roku później czterech szefów z Radomia wzięło udział w pielgrzymce francuskich wędrowników do Vézelay. Na kolejne pielgrzymki francuskiej organizacji do Vézelay i Paray-Le-Monial na przełomie października i listopada 1993 r. Polacy wybrali się w liczbie pozwalającej zapełnić autokar. Byli wśród nich nie tylko szefowie z Radomia, ale także z Lublina i Puław.

W dniu 18 grudnia 1993 r. odbył się IV Sejmik Stowarzyszenia, w trakcie którego wybrano nowego naczelnika — Tomasza Szydło z Radomia. Ponadto, uczestnicy Sejmiku podjęli uchwałę, która „zobowiązała władze naczelne do podjęcia współpracy z innymi organizacjami harcerskimi i skautowymi znajdującymi inspirację w Ewangelii i tradycji chrześcijańskiej. Na polu międzynarodowym do współpracy z Federacją Skautingu Europejskiego i organizacjami narodowymi FSE, w szczególności poprzez uczestnictwo w pielgrzymkach i obozach, wymianę doświadczeń metodycznych i pedagogicznych”.

W dniu 16 września 1995 r. Rada Harcmistrzowska Stowarzyszenia Harcerstwa Katolickiego „Zawisza” podjęła uchwałę: „Analizując znaki czasu, sytuację Kościoła Katolickiego w świecie i w Polsce, sytuację w jakiej znajduje się nasza Ojczyzna oraz rozeznając Boże powołanie naszego Stowarzyszenia w dziele nowej ewangelizacji, do której wzywa nas Ojciec Święty Jan Paweł II, Rada Harcmistrzowska, utożsamiając się z ideą skautingu europejskiego, zapisaną w tekstach fundamentalnych Federacji, po roztropnym rozważaniu, podejmuje decyzję o przystąpieniu Stowarzyszenia Harcerstwa Katolickiego „Zawisza” do Federacji Skautingu Europejskiego”.

W tym samym dniu Rada zwróciła się z prośbą do Rady Federalnej o przyjęcie Stowarzyszenia na okres próbny do FSE. Prośba ta została zaakceptowana przez Radę Federalną na spotkaniu, które miało miejsce w Herbstein (Niemcy) w dniu 18 listopada 1995 r. Nowa, polska organizacja FSE, objęła również inne środowiska skautowe wspierane przez francuskich Skautów Europy (w Świnoujściu i Kielcach) oraz katolickie środowiska harcerskie (we Wrocławiu, Jeleniej Górze, Rawie Mazowieckiej, później Garwolinie). W dniu 3 maja 1996 r. w Studziannej, podczas równoległych zlotów harcerek i harcerzy odbyła się ceremonia uznania 21 drużyn i 1 gromady wilczków, połączona z wręczeniem sztandarów Federacji.

Na Radzie Federalnej, która miała miejsce w Lizbonie w dniach 14 i 15 listopada 1998 r., po trzyletnim okresie próbnym, polskie stowarzyszenie otrzymało status pełnoprawnego członka Międzynarodowego Związku Przewodniczek i Skautów Europy — Federacji Skautingu Europejskiego.

Nasz czas

Przez 30 kolejnych lat zbiórki gromad wilczków i zastępów harcerek i harcerzy, wędrówki kręgów i ognisk oraz obozy i wędrówki letnie tworzą codzienność harcerską Skautów Europy w Polsce. Działania skautowe odbywają się w dwóch nurtach: żeńskim i męskim, które podzielone są na trzy gałęzie. Gałąź żółtą, czyli wilczki, tworzą dzieci w wieku 9–11 lat, uczestniczący w życiu gromad, których zajęcia oparte są o fabułę Księgi Dżungli. Gałąź zielona to harcerki oraz harcerze w wieku 12–16 lat, którzy poprzez system małych grup — zastępów, przygodę i przyjaźń, obdarzanie zaufaniem oraz odpowiedzialnością uczą się życia w społeczeństwie. Gałąź czerwona to przewodniczki oraz wędrownicy w wieku powyżej 17 lat, nastawieni na pogłębione przeżywanie swojej codzienności, które wyraża się w indywidualnej formacji, wędrówkach ognisk i kręgów oraz w gotowości do służby Bogu i drugiemu człowiekowi.

Co pewien czas, codzienne aktywności skautowe przeplatają się z większymi wydarzeniami o charakterze ogólnopolskim, takimi jak zloty „Wielkie Łowy” dla wilczków, „Wielkie Harce Majowe” dla harcerek i harcerzy oraz Ogólnopolska Pielgrzymka Przewodniczek i Pielgrzymka Wędrowników na Święty Krzyż.

Wszystkie te aktywności, lokalne i ogólnopolskie, stanowią o tym, czym dzisiaj jest Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego „Zawisza” Federacja Skautingu Europejskiego: organizacją kontynuującą tradycje i założenia pedagogiczne leżące u źródeł skautingu katolickiego. Przede wszystkim jest jednak ruchem młodych ludzi, gotowych na przeżycie wielkiej harcerskiej przygody życia.

Krzysztof Olaf Żochowski HR

Rzecznik prasowy Skautów Europy w Polsce

Bibliografia:

Wilk, który nigdy nie śpi, Walter Hansen, tłum. Danuta Borkowska, wydawnictwo Prokop, Warszawa 1992.

Skauting dla chłopców, Lord Baden-Powell of Gilwell, wyd. Oficyna Wydawnicza “Text”, seria Biblioteka Płaskiego Węzła, Kraków 2010.

Wskazówki dla Skautmistrzów, Lord Baden-Powell of Gilwell, wyd. Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej, Warszawa 2010.

Wędrówka do Sukcesu, Lord Baden-Powell of Gilwell, wyd. Oficyna Wydawnicza “Text”, seria Biblioteka Płaskiego Węzła, Kraków 2008.

Skauting katolicki, Idea o. Jakuba Sevin, Bogusław Migut, wyd. Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej BIBLOS, Tarnów 2002.

Geneza Skautingu i harcerstwa, Stanisław Sedlaczek, wyd. Impuls, seria Przywrócić Pamięć, Kraków 2014.

Sto lat Harcerstwa, Wojciech Hausner, Maciej Wierzbicki, wyd. Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej, Warszawa 2015

La veritable historie des Scouts et Guides d’Europe (Prawdziwa historia Skautów Europy), Jean-Luc Angelis, Paryż 2008.

Wystawa Harcerstwo Katolickie. Skauci Europy w Polsce, Tomasz Podkowiński, Krzysztof Żochowski, Paweł Kula, Joanna Magrel, Warszawa 2018 r.

Ceremoniał Przewodniczek i Skautów Europy, Wydawnictwo Stowarzyszenia Harcerstwa Katolickiego „Zawisza” Federacja Skautingu Europejskiego, Warszawa 2012.

https://gw.geneanet.org/hourmanmichel?lang=en&n=baden+powell&p=robert+stephenson+smyth

Znaki Skautingu #2 – Epoki Skautingu